श्रीपञ्चमी तथा सरस्वती पूजा : ज्ञान र वाणीकी अधिष्ठात्री देवीको आराधना
विक्रम सम्वत् २०८२ माघ ९ गते । नेपाल सम्वत् ११४६ सिल्लाथ्वक पञ्चमी तिथि शुक्रबार । २३ जनवरी २०२६ ।
“शुभ बिहान, आज माघ शुक्लपञ्चमी—श्रीपञ्चमी वा वसन्तपञ्चमीको पावन दिन। विद्या, वाणी र बुद्धिकी अधिष्ठात्री देवी सरस्वतीको आराधना गर्दै विद्यालय, मन्दिर र घरघरमा पूजा अर्चना भइरहेको छ। सेतो वस्त्रमा सजिएकी वीणा, पुस्तक र माला धारण गरेकी भगवती सरस्वतीलाई वाग्देवीका रूपमा स्मरण गर्दै विद्यार्थी र ज्ञान–साधकहरूले आशीर्वाद माग्ने यो पर्वले अज्ञानको अन्धकार हटाई ज्ञानको आलोक फैलाउने विश्वास गरिएको छ।”
काठमाडौं, माघ शुक्लपञ्चमी – आजको दिनलाई श्रीपञ्चमी वा वसन्तपञ्चमी भनेर चिनिन्छ। ‘श्री’ भन्नाले विद्या, बुद्धि र वाणीकी अधिष्ठात्री देवी सरस्वतीलाई जनाइन्छ। यस अवसरमा विद्यालय, मन्दिर र घरघरमा देवी सरस्वतीको पूजा आराधना गर्ने परम्परा छ।
वैदिक युगमा वसन्त ऋतुको आगमनसँगै वृक्षमा नयाँ पालुवा आउँदा, फूलहरू फुल्दा र कोइलीको स्वर गुन्जिँदा वसन्तोत्सव मनाउने चलन थियो। कालान्तरमा लौकिक पञ्चाङ्गको आधारमा माघ शुक्लपञ्चमीलाई नै श्रीपञ्चमीका रूपमा मनाउन थालियो। पुराण अनुसार भगवान् श्रीकृष्णले यस दिन सरस्वती पूजा गर्ने परम्परा बसाएको उल्लेख पाइन्छ।
पौराणिक आख्यानअनुसार ब्रह्माजीको मुखबाट देवी सरस्वतीको आविर्भाव भएको हो। सेतो वर्ण, श्वेत वस्त्र, वीणा, पुस्तक र स्फटिक–माला धारण गरेर राजहंसमा आरूढ भगवतीले दिव्य ज्ञानको आलोक छर्दै प्रकट भएको वर्णन छ। वीणाको झंकारबाट वाणी र संगीतको उत्पत्ति भएको विश्वास गरिन्छ।
त्रिदेव ब्रह्मा, विष्णु र महेशसँगै आद्या भगवती महासरस्वती, महालक्ष्मी र महाकालीको समान भूमिका रहेको शास्त्रमा उल्लेख छ। सरस्वतीलाई वाग्देवी, शारदा, भारती, बुद्धिदात्री लगायत हजारौं नामले सम्बोधन गरिन्छ।
विद्यार्थी र ज्ञान–साधकका लागि यो पर्व विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। देवीको आराधनाले अज्ञानको अन्धकार हटाएर बुद्धि, स्मरणशक्ति र सृजनशीलता प्रदान गर्ने विश्वास छ। यस सुखद अवसरमा सम्पूर्णजनमा सरस्वती माताले विद्या, वाणी र बुद्धि प्रदान गरून् ।