बागमती, नेपाल – भाद्र महिनाको तृतीयाकाे दिन हिन्दु नारीहरूले श्रद्धा, भक्ति र उल्लासका साथ मनाउने तीज पर्वले आज देशभरका शिव मन्दिरहरूमा अपार भीड तानेको छ। विशेषतः काठमाडौंको पशुपति मन्दिर क्षेत्र चारैतिर हरियाली पहिरन, भजनकाे स्वर र भक्तिभावले भरिएको देखिन्छ।
पशुपति क्षेत्र मात्र होइन, दाेलखाकाे भीमेश्वर मन्दिर, भक्तपुरकाे डाेलेश्वर महादेव, गाेकर्णेश्वर मन्दिर लगायतका तीर्थस्थलहरूमा पनि महिलाहरूको उत्साहपूर्ण सहभागिता देखिएको छ। बिहानैदेखि व्रतालुहरू पूजाअर्चना, भजन–कीर्तन र नाचगानमा रमाइरहेका छन्।
पर्वकाे पृष्ठभूमि र धार्मिक महत्त्व
तीज पर्वको उत्पत्ति पार्वती र शिवकाे मिलनसँग जोडिएको धार्मिक कथनमा आधारित छ। पार्वतीले कठाेर तपस्या गरेर शिवलाई पति स्वरूप प्राप्त गरेकी थिइन् भन्ने विश्वासकाे स्मरणमा महिलाहरूले व्रत बस्ने परम्परा छ। विवाहित महिलाहरूले पति–पत्निकाे दीर्घायु र सुखकाे कामनाका लागि व्रत बस्छन् भने अविवाहित युवतीहरूले राम्राे जीवनसाथी प्राप्तिकाे आशासहित पूजाअर्चना गर्छन्।
धार्मिक दृष्टिले तीज व्रतले पाप नाश गर्ने, पुण्य प्राप्त गराउने र मोक्षकाे मार्ग प्रशस्त गर्ने विश्वास गरिन्छ। यस पर्वमा शिव–पार्वतीकाे पूजाअर्चना, हरितालिका व्रतकाे कठाेर नियम, र भजनमार्फत श्रद्धा प्रकट गरिन्छ।
सांस्कृतिक र सामाजिक पक्ष
तीज केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सांस्कृतिक उत्सव पनि हो। महिलाहरूले राताे पहिरन, गहना र श्रृंगारमा सजिएर समूहमा भेला भएर परम्परागत लोक भजनमा नाचगान गर्छन्। भजनहरूमा सामाजिक सन्देश, व्यथा र हास्य व्यंग्य समेटिएका हुन्छन्। यस पर्वले महिलाहरूलाई सामाजिक रूपमा एकआपसमा जोड्ने, भावनात्मक रूपमा सशक्त बनाउने अवसर दिन्छ।
तीर्थस्थलहरूमा देखिएको उल्लास
- पशुपति मन्दिर: हजारौं महिलाहरूको उपस्थितिले क्षेत्रलाई भक्तिभावले भरिएको छ।
- भीमेश्वर मन्दिर, दाेलखा, पशुपति मन्दिर चरिकाेटः पूर्वी नेपालकाे प्रमुख तीर्थस्थलमा पनि श्रद्धालुहरूको उल्लेखनीय सहभागिता देखिएको छ।
- डाेलेश्वर महादेव, भक्तपुर: पशुपति नाथकाे मुर्ति स्वरूप मानिने यस मन्दिरमा पनि भक्तजनकाे भीड छ।
- गाेकर्णेश्वर मन्दिर, काठमाडौं: पूजाअर्चना र भजनमार्फत महिलाहरूले पर्व मनाइरहेका छन्।
समसामयिक विकृतिहरू र चेतना
पछिल्ला वर्षहरूमा तीज पर्वमा केही विकृतिहरू देखा परेका छन्।
- भड्किलाे प्रदर्शन: अत्यधिक श्रृंगार, महंगाे पहिरन र सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्तिले पर्वकाे मूल उद्देश्य ओझेलमा पार्ने खतरा छ।
- भजनकाे विकृति: परम्परागत भजनहरूमा श्रद्धा र सन्देश हुन्थ्याे, तर अाजकल अश्लीलता र मनोरञ्जनकाे नाममा विकृति देखिन्छ।
- व्रतकाे औपचारिकता: श्रद्धा र आत्मसंयमकाे प्रतीक व्रत अाजकल केवल परम्परा निभाउने औपचारिकता बनिरहेकाे छ।
- पार्टी संस्कृति: तीजकाे नाममा मादक पदार्थ सेवन र पार्टी प्रवृत्तिले पर्वकाे पवित्रता चुनौती दिइरहेकाे छ।
निष्कर्ष
तीज पर्व नेपाली हिन्दु महिलाहरूकाे श्रद्धा, संस्कृति र सामाजिक एकता प्रकट गर्ने अनुपम उत्सव हाे। यस पर्वले नारीकाे आत्मबल, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानलाई उजागर गर्छ। यद्यपि समसामयिक विकृतिहरूले पर्वकाे पवित्रता चुनौती दिइरहेका छन्, समाजले सचेत भएर पर्वकाे मूल भावना जोगाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
तीज केवल नाचगान वा श्रृंगारकाे पर्व नभई, श्रद्धा, आत्मसंयम र सामाजिक चेतनाकाे पर्व हाे। यस पर्वले नारी सशक्तीकरणकाे सन्देश दिनुका साथै, समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने प्रेरणा पनि दिन्छ।