श्रीस्वस्थानी व्रतकथा आज समापन

दाेलखामा ‘सहधारा मेला’, काठमाडाैंकाे साँखुमा माधवनारायण मेला र रामेछापकाे चिसापनीमा ‘जलधारा मेला’ हुने परम्परा छ ।

विचार-संस्कृति पर्वः

माघ शुक्ल पूर्णिमासँगै एक महिना लामो स्वस्थानी व्रतकथा आज सम्पन्न हुँदैछ। पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि सुरु भएको यो व्रतमा भक्तजनले नित्य शिव–पार्वतीको पूजा गर्दै आएका छन्। समापन दिन १०८ जनै, सुपारी, पान, फूल, रोटी, अक्षता, फलफूल, धुप, बत्ती, नैवेद्य, श्रीखण्ड, रक्तचन्दन, सिन्दूर, वस्त्र अर्पण गर्ने परम्परा छ। रातमा जाग्राम बसेर देवीको माहात्म्य सुन्ने–सुनाउने विधि मनोकाङ्क्षा पूर्तिको विश्वाससँग जोडिएको छ।

स्वस्थानी देवी सुवर्ण वर्णकी, त्रिनेत्रधारी, प्रसन्न मुद्रा भएकी, कमल र सिंहासनमा आसन ग्रहण गरेकी, चार हात भएकी देवीका रूपमा वर्णन गरिएको छ। नीलकमल जीवन र शुद्धताको प्रतीक, खड्ग र ढाल शक्ति र संरक्षणको प्रतीक, वरदमुद्रा भक्तजनलाई वरदान दिने स्वरूप हो। यस स्वरूपले शक्ति, संरक्षण र कल्याणको सन्तुलनलाई प्रकट गर्छ।

व्रतकथामा शिव–पार्वतीको सम्बन्ध, नाग–नागिनीको पुनर्मिलन, गोमा ब्राह्मणीको पुत्र वियोगबाट मुक्ति, नवराजको राजत्व प्राप्ति जस्ता प्रसङ्गहरू उल्लेख छन्। यी कथाहरूले व्रतलाई चमत्कारी प्रभावसहितको धार्मिक अभ्यासका रूपमा स्थापित गरेका छन्। सत्य युगमा पार्वतीले महादेवलाई पति पाउन स्वस्थानी व्रत गरेको कथा आज पनि भक्तजनको आस्थाको केन्द्र बनेको छ।

साँखु, बसन्तपुर र दाेलखामा सहस्रधारा मेलाको सांस्कृतिक आयाम

साँखु शालिनदि मेला स्वस्थानी व्रतकथासँग गहिरो सम्बन्धित छ। यहाँ माधवनारायणको पूजा–अर्चना विशेष रूपमा गरिन्छ। बसन्तपुरमा रहेको स्वस्थानीको वास्तविक मन्दिर करिब ४ सय वर्ष पुरानो ऐतिहासिक केन्द्र हो। दाेलखामा सहस्रधारा मेलाले स्वस्थानी व्रतकथालाई शिव–विष्णु आराधनासँग जोड्छ। भक्तजनले विष्णुको प्रतिमालाई छातीमा राखेर नगर परिक्रमा गर्ने, सयौं गाग्रीमा हजारौं छिद्र बनाएर जलधारा निकाल्ने परम्परा जीवन, शुद्धता र निरन्तर प्रवाहको प्रतीक हो।

स्वस्थानीको शाब्दिक अर्थ “आफू बसेको स्थानकी देवी” हो। उत्तरायणपछिको समय ध्यान, योग साधनाका लागि उपयुक्त मानिन्छ। यसैले स्वस्थानी व्रतलाई आत्म–संवाद, आत्म–शुद्धि र आध्यात्मिक अभ्यासको अवसरका रूपमा पनि बुझिन्छ।

स्वस्थानी व्रतकथा समापन केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, नेपाली समाजको सांस्कृतिक निरन्तरता हो। धार्मिक पक्षमा हेर्दा शिव–पार्वती पूजा, देवीको महिमा, भक्तजनको मनोकाङ्क्षा पूर्ति गर्ने प्रक्रिया हाे । सांस्कृतिक पक्षकाे दृष्टिकाेणमा साँखु, बसन्तपुर, दाेलखा जस्ता स्थलहरूको ऐतिहासिक महत्त्व, सामूहिक सहभागितामा परम्परा निरन्तर चलाउनु हाे । दार्शनिक पक्षले आत्म–संवाद, योग साधना, जीवन र कल्याणको निरन्तर प्रवाह जनाउछ।

स्वस्थानी व्रतकथा नेपाली समाजमा आस्था, संस्कृति र दर्शनको त्रिवेणी बनेको छ। धार्मिक विधि, ऐतिहासिक स्थल, सांस्कृतिक परम्परा र दार्शनिक व्याख्याको संयोजनले यसलाई केवल व्रत नभई समाजको सामूहिक आत्म–अनुभूति बनाएको छ।