प्रकृतिको विविधतामा रमाउने नेपाली समाजमा सर्प विशेष स्थानमा रहेको जीव हो। पुरातन संस्कृतिदेखि आजसम्म सर्पलाई देवता, रक्षक, र रहस्यमय शक्तिको प्रतीक मान्दै आएको छ। यसले मानव मनमा भय, श्रद्धा, र जिज्ञासाको समिश्र प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्छ। तर यही श्रद्धा कहिलेकाहीँ अन्धविश्वासको रूप लिँदै जान्छ, जसले मानव जीवन मात्र होइन, सर्पको अस्तित्वलाई पनि संकटमा पार्छ।
सर्पको जैविक स्वरूप र महत्व
सर्प एक रेंगने प्राणी हो जुन संसारभरि हजारौं प्रजातिमा फैलिएको छ। नेपालमा गोमन (cobra), करैत (krait), र धनराज (viper) जस्ता विषालु र अविषालु दुवै प्रजातिका सर्प पाइन्छन्। सर्प वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, यो खेतको मुसा नियन्त्रण गर्ने प्राकृतिक उपाय पनि हो।
विषालु सर्पको विषले मानव शरीरमा स्नायुतन्त्र, रक्त संचार, र श्वास प्रणालीमा गम्भीर असर पुर्याउँछ। सर्पदंश खासगरी ग्रामीण क्षेत्रमा बढी हुने गर्छ, जहाँ चिकित्सकीय सेवाको पहुँच सीमित हुने हुँदा ज्यानको जोखिम अत्यधिक हुन्छ।
सर्पदंश र उपचारको वास्तविक अवस्था
सर्पदंश हुनु वित्तिकै प्राथमिक उपचार र स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नु अत्यावश्यक हुन्छ। तर नेपालजस्ता देशमा अझै पनि धेरै मानिसहरू तात्त्विक उपचारको सट्टा झाँक्री, ओझा वा तान्त्रिककहाँ जाने प्रवृत्ति बढी पाइन्छ। यस्ता अभ्यासहरूले उपचार ढिला हुने मात्र होइन, रोगीको जीवनलाई खतरा पु-याउँछ।
सर्पदंशको लागि एंटीभेनम औषधि वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित उपचार हो। स्वास्थ्य संस्थाहरूमा यसको सहज उपलब्धता, समयमै पहुँच र जनचेतनाको अभिवृद्धि सर्पदंशबाट मृत्यु दर घटाउने मुख्य उपाय हो।
अन्धविश्वासको जालभित्र फँसेको समाज
नेपालमा सर्पसँग सम्बन्धित थुप्रै अन्धविश्वासहरू जीवित छन्, जुन पुस्ता दरपुस्ता हस्तान्तरण हुँदै आएका छन्। जस्तो:
- सर्प जोडीको एक मारेपछि अर्कोले बदला लिन्छ भन्ने विश्वास,
- सर्पले फोटो हेरेर मान्छे चिन्न सक्छ,
- नागपञ्चमीमा सर्पलाई दूध पिलाउँदा पुण्य मिल्छ भन्ने धारणा।
यी विश्वासहरू धार्मिक आस्थाबाट उत्पन्न भए पनि जब वैज्ञानिक तथ्यको विरोधमा जान्छन्, तब तिनले अन्धविश्वासको रूप लिन्छन्। सर्पले दूध पिउँछ भन्ने भ्रम त झन सर्वाधिक फैलिएको र संवेदनशील विषय हो।
सर्प र दूध — वैज्ञानिक दृष्टिकोण
सर्प शुद्ध मांसाहारी जीव हो। यसको पाचन प्रणाली लैक्टोज पचाउन असमर्थ हुन्छ। दूध जस्ता पदार्थ सर्पको लागि विष सरह हुनसक्छ, जबर्जस्ती खुवाउँदा उसलाई गम्भीर स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छ।
धार्मिक क्रियाकलापको नाममा सर्पलाई दूध पिलाउने कार्यले सर्पप्रति क्रूर व्यवहार मात्र देखाउँछ। जस्तै मानिसले खाली पेटमा सिधै दूध पिउँदा ग्यास्ट्रिक समस्या हुने सम्भावना हुन्छ, त्यस्तै सर्पले दूध पचाउन नसक्ने प्रकृति राख्छ। अतः धार्मिक कर्मकाण्डमा पनि वैज्ञानिक चेतनाको समावेश अनिवार्य छ।
अस्वभाविक घटनाहरू: कथन कि मनोवैज्ञानिक अवस्था?
सर्पसँग जोडिएका अनेकौं अस्वभाविक घटनाहरू समाजमा चर्चित छन्। रातमा सपनामा सर्प देखिनु, कसैको शरीरमा ‘आत्मिक सर्पदंश’ हुने, वा सर्पले कसैको नाम लिएर खोज्नु — यस्ता किस्साहरूले सर्पलाई रहस्यको गर्भमा धकेल्छन्।
वैज्ञानिक दृष्टिकोणले यस्ता घटनाहरूलाई मानसिक भ्रम, अवचेतन मनको खेल, वा सांस्कृतिक प्रभावको परिणाम मानिन्छ। यस्ता अनुभवहरूलाई अतिरञ्जनाबाट बचाउँदै स्पष्ट दृष्टिकोण बनाउनु आवश्यक छ।
सांस्कृतिक पृष्ठभूमि र श्रद्धा
सर्प नेपाली समाजमा पूजनीय पनि छ। नागपञ्चमीको पर्वमा घरका ढोकामा नाग चित्र बनाउने, शिवजीको गालामा सर्पको उपस्थिति, र सर्पलाई भूमिको रक्षक मान्ने परम्पराले सर्पलाई सम्मानित स्थान दिइएको देखिन्छ।
यस्ता धार्मिक परम्पराहरूको आत्मा श्रद्धा र संरक्षणमा केन्द्रित हुन्छ। तर यी परम्पराहरूलाई वैज्ञानिक चेतनासँग समायोजन गर्दै जीवनप्रति सम्मान जनाउने अभ्यासमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।
सामाजिक चेतना र जिम्मेवारी
अन्धविश्वासको चक्र तोड्न शिक्षा र जनचेतना अनिवार्य छ। विशेष गरी ग्रामीण भेगमा:
- विद्यालय स्तरमा सर्पबारे वैज्ञानिक तथ्यहरू समावेश गर्ने,
- स्वास्थ्य संस्थामा सर्पदंशको प्राथमिक उपचारको जानकारीको प्रचार गर्ने,
- मन्दिर र पर्वका अवसरमा अन्धविश्वासविरुद्ध जानकारीमूलक कार्यक्रम चलाउने।
सर्पसँग डर होइन, समझदारीपूर्ण सम्बन्ध आवश्यक छ। भय उत्पन्न गर्ने होइन, सर्पको जैविक मूल्यलाई बुझेर उसलाई संरक्षण दिने काम समाजको नैतिक जिम्मेवारी हुनुपर्छ।
निष्कर्ष
सर्प एक रहस्यमय तर उपयोगी प्राणी हो — जससँग मानव समाजको सम्बन्ध श्रद्धा, भय, र जिज्ञासाको त्रिकोणमा बाँधिएको छ। तर अन्धविश्वासले यस सम्बन्धलाई विकृत बनाउँदै जान्छ। वैज्ञानिक चेतना, शिक्षा, र सहिष्णु दृष्टिकोणद्वारा मात्र समाज सर्पप्रति सकारात्मक व्यवहार गर्न सक्छ।
हामी सर्पप्रति श्रद्धा राख्न सक्छौं, पूजन गर्न सक्छौं — तर उसको अस्तित्व र जैविक अधिकारमाथि सम्मान गर्नु आवश्यक छ। अन्धविश्वासको जेल तोड्न र ज्ञानको उज्यालो फैलाउन हामी सबैको सानो प्रयास ठूलो परिवर्तनको सुरुवात हुनसक्छ।
-श्यामसुन्दर ( लेख स्राेतः सर्प नियन्त्रण)ः